Behandeling overgewicht obesitas

De behandeling van obesitas hangt samen met de oorzaak of oorzaken die aan het ontstaan van overgewicht obesitas ten grondslag liggen. Sommige vormen van overgewicht en obesitas hebben een biologische oorsprong, behandeling door een chirurgische ingreep (bijvoorbeeld de verwijdering van een tumor), of bijvoorbeeld hormoontherapie kunnen dan uitkomst bieden. De arts kan u hierover meer informatie geven en zal samen met u een behandelplan opstellen.

De meest voorkomende vorm van overgewicht en obesitas heeft een complexe, oorzaak. Dit betekent dat er eigenlijk meerdere oorzaken zijn voor het ontstaan van het overgewicht of de obesitas. Deze oorzaken kunnen biologisch of sociaalpsychologisch zijn, maar ook verband houden met allerlei factoren in de omgeving, zoals het gezin, de woon- en leefomgeving of de werkomgeving. Het is dus allereerst van belang in zicht te krijgen in de oorzaak van het overgewicht of de obesitas.

Als eenmaal de oorzaak of oorzaken van het overgewicht of de obesitas duidelijk zijn, zijn er een aantal behandelmogelijkheden.

Leefstijlinterventies

Meestal wordt er gestart met het maken van aanpassingen in de leefstijl. Aanpassing in de leefstijl zijn eigenlijk bij vrijwel iedere behandeling noodzakelijk. Dit is dus vaak ook het wanneer er bijvoorbeeld een hormoonbehandeling plaatsvindt of een chirurgische ingreep aan de maag.

Wat betekent dat, leefstijlaanpassing?

Aanpassingen in de leefstijl bestaan bijvoorbeeld uit het eten van minder calorieën en het inpassen van meer beweging in het dagelijks leven. Wat vaak wordt vergeten dat juist ook het terugbrengen van stress en voldoende slaap ontzettend belangrijk is. Probeer dus voor dat je begint met gezonde voeding en beweging alvast stress te verminderen en je slaappatroon te verbeteren.

Formuleer doelstellingen

Uit onderzoek komt naar voren dat een veranderingen in het voedings- en beweegpatroon de meeste kans van slagen hebben als er realistische doelstellingen worden gesteld.

Realistische doestellingen volwassenen

  • Probeer 5-10% van het huidige gewicht te verliezen, gedurende een periode van ca. 6 maanden. Dit verlaagt het risico op hart- en vaatziekten en andere ziekten gepaard gaande met overgewicht en obesitas aanmerkelijk.
  • Probeer het gewicht langzaam te verliezen. 0,5 kg gewichtsverlies per week is haalbaar en brengt indien je medisch gezond bent geen risico’s met zich mee.
  • Als je 10% van het lichaamsgewicht bent verloren, het gewicht gedurende 6 maanden stabiel is gebleven, en je nog steeds te zwaar bent, kun je verder gewichtsverlies overwegen.

In een langzaam tempo gewicht verliezen en het gewichtsverlies behouden zijn twee belangrijke voorwaarden voor succes op langere termijn.

Realistische doelstellingen tieners en kinderen

Voor tieners en kinderen zijn andere doelstellingen geformuleerd. Dit hangt onder meer samen met de groei en het behoud van een gezonde voeding.

  • Als een kind of tiener overgewicht of obesitas heeft is het van belang het huidige gewicht te behouden. De focus moet liggen op gezonde voeding en een actieve leefstijl. Het is van belang dat het hele gezin deelneemt aan deze veranderingen in het voedings- en beweegpatroon.
  • Als een kind of tiener overgewicht heeft of obesitas en gezondheidsproblemen die hiermee samenhangen, kan de dokter doorverwijzen naar een behandelcentrum voor overgewicht en obesitas (bij kinderen).

Hoe kun je je doelstelling bereiken?

Wanneer je eenmaal doelstellingen hebt geformuleerd is het de vraag hoe je deze doelstellingen ook daadwerkelijk kunt bereiken. Aanpassingen in de leefstijl hebben met name kans van slagen als er rekening wordt gehouden met verschillende factoren die van invloed zijn op gewichtstoename:

  • Probeer stress zoveel mogelijk te verminderen
  • Slaap voldoende (ca. 8 uur) en volgens een vast patroon
  • Gedragsverandering: met het gezin & de omgeving
  • Beperk de energie-inname in lichte mate en gedurende een beperkte tijd
  • Start met beweging

Stress

Stress kan de eetlust op verschillende manieren beïnvloeden. De duur, het type en de ernst van de stresssituatie, evenals omgevingsfactoren, spelen hierbij een rol. Bij alledaagse, acute stress komen er stresshormonen vrij. In een eerste fase van stress heeft dit een eetlustremmende werking (corticotropin-releasing-hormoon CRH), maar als snel wordt er cortisol vrijgemaakt. Cortisol stimuleert de gluconeogenese en lipolyse en zorgt ervoor dat het lichaam van extra energie wordt voorzien. Energie die je hard nodig hebt in stresssituaties. Als de acute stress afneemt dan zorgt het achterblijvende cortisol er echter voor dat je eetlust wordt gestimuleerd, zodat je lichaam energie opslaat voor een nieuwe stresssituatie.

Omdat veel stresssituaties in de huidige samenleving niet fysiek, maar juist veel psychologisch, van aard zijn gebruiken we de vrijgemaakte energie niet en slaan we deze op. Chronische stress zorgt ervoor dat er langdurig stresshormonen in het lichaam aanwezig zijn waardoor de eetlust bevorderd wordt. Naarmate we meer eten, maken we meer insuline aan. Langdurige aanwezigheid van stresshormonen en insuline het lichaam kan weer leiden tot verhoogde vetafzetting in de buik.

Slaap

Een kortere slaapduur verhoogt de kans op overgewicht en obesitas. Een kortere slaapduur, zelfs al op de leeftijd van 2-4 jaar, wordt in verband gebracht met het ontwikkelen van overgewicht en obesitas. Slaapduur is van invloed op de regulatie van eetlust en op de energieverbranding. Bij een te korte slaapduur nemen stresshormonen in het bloed toe. Als gevolg van deze hormonen krijg je niet alleen meer honger, maar ook nog eens extra trek in zoet en vet eten.

Voor een goede slaap is het nodig dat je voldoende slaapt. Voor volwassenen is dit ca. 8 uur en voor kinderen is dit afhankelijke van de leeftijd. Als je hier vragen over hebt, informeer dan naar het aantal uren aanbevolen slaap voor jouw kind bij het consultatiebureau, het centrum voor jeugd & gezin, de huisarts of kinderarts. Voor een goede slaap het ook van belang dat je slaapt volgens een vast patroon. Hoewel dit niet voor iedereen mogelijk is, is het aan te bevelen om iedere dag op ongeveer dezelfde tijd te gaan slapen en weer op te staan. Hierdoor ontstaat een rustiger en diepere slaap, met minder tussentijds ontwaken. Probeer voor het slapen gaan geen gebruik meer te maken van laptops, tablets, mobiele telefoons, andere devices. Dit activeert de hersenen met het risico op moeilijker inslapen, maar ook onrustiger slapen. Dit geldt ook voor het kijken van tv.

Energie-inname en beweging

Veranderingen in leefstijl kunnen het best met het hele gezin gemaakt worden. Veranderingen zijn dan vaker blijvend en hebben daarmee ook een beter effect op de lange termijn.

  • Let op je energie-inname en je activiteitspatroon
  • Maak een voedings- en beweegplan
  • Leer hoe je gezonde gewoonten kunt opnemen in je dagelijkse leven

Energie-inname en activiteitspatroon

Het nuttigen van minder calorieën draagt bij aan gewichtsverlies. Om 0,5 kg per week te verliezen moet je als vrouw circa 500 kcal minder per dag eten. Dit is echter een algemene richtlijn. Als je erg veel honger ervaart is het beter om slechts 200-300 calorieën per dag minder te eten. Val je niet af, zal je minder calorieën moeten eten. Bedenk dat de mogelijkheid tot gewichtsverlies en stofwisseling beiden persoonlijk zijn en dus ook voor iedere persoon verschillend.

Voedings- en beweegplan

Het maken van een voedings- en beweegplan kan voor sommige mensen bijdragen aan het maken van aanpassingen in hun dagelijks leven. Hiervoor kun je bij een diëtist terecht, maar ook bijvoorbeeld kijken op de website van het voedingscentrum [voedingscentrum.nl]. Voldoende lichaamsbeweging en het terugbrengen van de calorie-inname kunnen bijdragen aan gewichtsverlies. Voldoende lichaamsbeweging heeft echter ook andere voordelen. Het risico op het ontwikkelen van ziekten die vaak gepaard gaan met overgewicht en obesitas wordt teruggebracht. Beweging is gunstig voor het tegengaan van hart- en vaatziekten, de longen, spieren, het verlies aan botmassa en het kan stressgevoelens verminderen en de slaap verbeteren. Allemaal factoren die ook van invloed zijn op de mogelijkheid om gewicht te verliezen en te behouden. Voor kinderen tot 18 jaar wordt ten minste één uur aan matige intensieve inspannende lichaamsbeweging aanbevolen. Voor volwassenen geldt een aanbeveling van dertig minuten matige intensieve lichaamsbeweging per dag. Voor meer informatie over beweging raadpleeg de website onder [Lifestyle, beweging].

Gedragsverandering

Gedragsveranderingen hebben de meeste kans van slagen als je ook daadwerkelijk ondersteunt wordt vanuit de omgeving bij de veranderingen. Zorg ervoor dat gezinsleden en andere mensen in de omgeving op de hoogte zijn van je plannen en vraag hen je te ondersteunen. Zoek de mensen op die je steun bieden en probeer mensen die je juist geen steun bieden of verleiden, waar mogelijk, te vermijden. Vraag gezinsleden om mee te doen met de leefstijlveranderingen. Het gezin is essentieel om een gedragsveranderingen, met name op het gebied van voeding en beweging, daadwerkelijk door te voeren en vol te houden.

Voor het verliezen van gewicht moet er vrijwel altijd een verandering plaatsvinden in voeding gerelateerd gedrag, gewoonten en de mate van lichaamsbeweging. Om je voedingsgedrag te veranderen is het van belang om inzicht te krijgen in het huidige ongewenste gedrag. Probeer te achterhalen:

  • Wanneer je teveel eet; en
  • Waarom je teveel eet.

Vervolgens kun je proberen je gedrag te veranderen. Dit kan door:

  • Het veranderen van omgeving (in plaats van thuis op de bank te zitten, maak je een wandeling of je gaat bijvoorbeeld dansen op muziek).
  • Het aanbrengen van veranderingen in je omgeving (minder ongezond eten in huis, haal de tv uit de woonkamer, zet eten uit het zicht, maak sport toegankelijk).
  • Houd een dagboek bij waarin je noteert wat je eet en hoeveel je beweegt. Je kunt dan ook zien wanneer je vervalt in het oude patroon, of tijdig hulp inroepen van iemand die je stimuleert of begeleidt zoals een diëtist of sportcoach.
  • Zoek ondersteuning (psychologische hulp, een diëtist of een beweegcoach. Ook je huisarts kan je helpen om mee te denken over gewichtsverlies en behoud)
  • Beloon jezelf als je je hebt gehouden aan je voedings- en beweegplan. Bijvoorbeeld door een massage, een bezoek aan de bioscoop of een concert.

Programma’s voor leefstijlveranderingen

Door verschillende instellingen, scholen, sportclubs en gemeenten worden ook leefstijlveranderprogramma’s aangeboden. Deze zijn vaak ontwikkeld door verschillende experts en houden steeds meer rekening met de complexe oorzaken van het ontwikkelen van overgewicht en obesitas. Zo zijn er programma’s waarbij samen met de betrokkenen wordt gekeken naar het voedings- en beweegpatroon en veranderingen hierin worden begeleid. Vaak wordt het gehele gezin betrokken, en soms wordt ook gekeken naar psychosociale en biologische factoren. Vraag bij de huisarts na of en zo ja, welke leefstijlinterventieprogramma’s bij jou in de buurt worden aangeboden. Ook worden er E-health programma’s aangeboden. Dit zijn online programma’s die je helpen bij het verliezen van gewicht. Deze programma’s worden door sommige ziekenhuizen aangeboden, via de huisarts of verzekeraar, door psychotherapeuten en diëtisten, maar ook door bijvoorbeeld niet officieel erkende behandelaars zoals voedingsconsulenten of sportcoaches. Wees voorzichtig met het volgen van dergelijke programma’s omdat er soms onvoldoende kennis aanwezig is over de complexe oorzaken van overgewicht en obesitas en de wijze hoe hiermee om moet worden gegaan.

Psychotherapie

Soms heeft de ontwikkeling van overgewicht en obesitas ook een psychologische oorzaak. Stress, trauma’s, depressie- en angststoornissen, maar ook ingrijpende gebeurtenissen als een echtscheiding, een verhuizing, het werk of pesten kunnen gepaard gaan met overeten. Als je merkt dat je eetgedrag samenhangt met stress of emoties kan je een afspraak maken met een psycholoog om samen te onderzoeken of dit de oorzaak is van je eetgedrag, en eventueel hoe je op een andere wijze met je emoties of gevoelens om kunt gaan. Soms kan het overgewicht of de obesitas ook komen door een eetstoornis, zoals een eetbuistoornis, ook wel bekend als Binge Eating Disorder, of een eetstoornis niet anders omschreven, ook wel bekend als Eetstoornis NAO. In een dergelijk geval is verstandig om hulp te zoeken bij een gespecialiseerde psycholoog of psychiater, werkzaam bij behandelcentra die specifiek gericht zijn op de behandeling van eetstoornissen. Bij sommige van deze klinieken kun je een eerste gratis e-consult krijgen waarin met jou gekeken wordt of jij in aanmerking komt voor een behandeling bij de betreffende kliniek. Raadpleeg de website van behandelklinieken voor eetstoornissen om te kijken of er een mogelijkheid is voor een eerste e-consult. Is deze mogelijkheid niet, aarzel dan niet om telefonisch contact op te nemen met de kliniek of met je huisarts. Zij kunnen je verder helpen en ieder contact met hen is vertrouwelijk.

Bariatrie

Er zijn verschillende vormen van chirurgisch ingrijpen die kunnen bijdragen aan langdurig gewichtsverlies. Deze ingrepen worden verricht door erkende ziekenhuizen en behandelklinieken. Met een dergelijke ingreep, begin je aan een intensief traject om toe te werken naar gewichtsverlies. Ook bij een chirurgische ingreep moeten er aanpassingen plaatsvinden in de voedingsgewoonten en het bewegingspatroon. Voor een chirugische ingreep moet je een doorverwijzing hebben van je huisarts en een BMI van tenminste 40, of een BMI van 35-39,9 die gepaard gaat met comorbiditeit (ziekten verband houdend met het overgewicht of de obesitas). De drie meest voorkomende chirurgische ingrepen aan het maag-darm-stelsel zijn de gatric bypass, de gastric sleeve en de gastric band (maagband. Gastric bypass Bij de gastric bypass wordt de maag operatief verkleind en een gedeelte van het spijsverteringskanaal omgeleid. De voeding komt als het ware alleen nog in het bovenste gedeelte van de maag terecht. Dit deel van de maag wordt verbonden met de darm. Niet met het eerste gedeelte van de darm, maar met een stuk van de darm dat iets verderop ligt waardoor de voedselopname korter plaatsvindt en vermindert. De naam ‘bypass’ komt dan ook van de omleiding van voedingsstoffen die door deze ingreep plaatsvindt. Deze operatie is de meest ingrijpende en definitief. Als gevolg van de maagverkleining kan de patiënt minder eten, en dit in combinatie met de verminderde voedselopname als gevolg van de verkorting van de dunne darm, zorgt voor sneller gewichtsverlies. Dit gewichtsverlies is alleen blijvend als er ook een verandering van leefstijl plaatsvindt. Na de ingreep is dagelijkse inname van extra vitaminen bovendien noodzakelijk in verband met de verminderde inname en opname van voedingsstoffen. De gastric bypass is een ingrijpende definitieve ingreep en wordt meestal slechts uitgevoerd bij mensen met een BMI >45 en bij mensen die en/of diabetes hebben.

Gastric sleeve

Bij de gastric sleeve wordt in de lengterichting een groot deel van de maag verwijderd. Hierdoor blijft er nog slechts een smalle buis over, waar voedingsstoffen door passeren. De maaginhoud kan hiermee wel tienmaal zo klein worden waardoor veel sneller een vol gevoel ontstaat. De rest van het spijsverteringskanaal blijft intact. De gastric sleeve is een ingreep met relatief weinig risico en wordt soms ook gedaan als voorbereiding op de gastric bypass. Het gewichtsverlies treedt meestal in de eerste zes tot negen maanden op. Deze ingreep is met name interessant voor mensen met een BMI > 40, maar kan ook uitkomst bieden voor heel zware patiënten die hiermee al gewicht kunnen verliezen voorafgaand aan een gastric bypass.

Gastric band (maagband)

Een andere chirurgische ingreep die kan bijdragen aan gewichtsverlies is het plaatsen van een maagband (gastric band). Dit is een siliconenbandje dat net onder de slokdarm rond de maag wordt geplaatst. Dit bandje wordt tijdens een kijkoperatie door de chirurg geplaatst. Na de operatie is het nog mogelijk om de doorsnede van de band aan te passen. Zo kan de band verder vernauwd worden waardoor nog sneller een vol gevoel ontstaat en het voedsel langzamer wegloopt. Vernauwing van de band ontstaat door het inspuiten van een zoutwateroplossing via een injectiepoort die aangebracht is onder de huid. Welke operatie geschikt is, is sterk afhankelijk van allerlei factoren: je BMI, andere gewichtsgerelateerde aandoeningen (co-morbiditeit), ziektegeschiedenis, ontstaan en ontwikkeling van het overgewicht en de obesitas, leeftijd etc. Samen met de arts zal moeten worden onderzocht of je geschikt bent om voor een behandeling in aanmerking te komen. Als dit het geval is, zal er samen met de arts een behandelplan moeten worden gemaakt dat ook gericht is op het behoud van het gewichtsverlies op lange termijn. Je moet er rekening meehouden dat alle ingrepen in ieder geval ook een verandering van leefstijl vereisen.

Medicatie

Medicijnen op recept Medicatie wordt slechts zelden voorgeschreven bij overgewicht of obesitas. Wanneer er een duidelijke medische oorzaak ten grondslag ligt aan de ontwikkeling van het overgewicht of de obesitas, zoals bijvoorbeeld een traag werkende schildklier, een tumor of andere neurologische of hormonale afwijking, kan een arts besluiten medicatie voor te schrijven om de onderliggende aandoening te bestrijden. Medicijnen die worden voorgeschreven die specifiek gericht zijn op gewichtsverlies bij obesitas, moeten meestal ook gecombineerd worden met leefstijlveranderingen, dat wil zeggen aanpassingen in voeding en beweging.

Er zijn grofweg twee typen medicijnen:

  1. Middelen die de eetlust remmen of het gevoel van verzadiging verhogen
  2. Middelen die ervoor zorgen dat voedingsvetten slechts gedeeltelijk door de darm worden opgenomen

Deze middelen hebben, net als andere geneesmiddelen, een aantal mogelijke bijwerkingen.

Middelen te koop bij apotheek, drogisterij of via een alternatief genezer Er worden veel middelen verkocht die gewichtsverlies beloven. Naar het effect van deze middelen is vrijwel nooit een gevalideerd en betrouwbaar onderzoek verricht. Hoewel er vaak wordt vermeld dat er sprake is van effectiviteit, bewezen in onderzoek, zijn deze onderzoeken vaak niet onder gecontroleerde omstandigheden door onafhankelijke wetenschappers verricht, maar door de fabrikant zelf. Veel van de middelen die gewichtsafname claimen en te koop zijn bij drogist en apotheek worden niet aangemerkt als medicijn en zijn daarom vrij verkrijgbaar. Deze middelen staan niet onder controle van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Van middelen die niet geregistreerd staan is vaak niet of onvoldoende bekend welke werkzame eigenschappen zij bevatten. Dit kan een risico vormen voor je gezondheid en met name ook voor zwangere vrouwen. Daarnaast zijn er veel vervalste afslankmiddelen te koop va internet. Hoewel wij de aankoop van afslankmiddelen sterk ontraden raden wij je aan indien je overweegt een afslankmiddel te kopen via internet, in ieder geval te controleren of de aanbieder bij het CIBG [www.CIBG.nl] geregistreerd staat en deze middelen wettelijk mag verkopen. Hiermee voorkomt je dat je middelen waarin onbekende, niet-toegestane en/of schadelijke stoffen zijn verwerkt. Door alternatief genezers wordt ook regelmatig ter bevordering van het gewichtsverlies een middel, preparaat of kruiden voorgeschreven. Deze worden in de regel niet vergoed door je zorgverzekeraar en ook de werking van deze middelen, preparaten en/of kruiden is vaak niet aangetoond via betrouwbaar en valide onderzoek verricht door onafhankelijke wetenschappers.